Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske dr Nenad Stevandić učestvovao je danas u Budimpešti na 12. Konferenciji predsjednika parlamenata Jugoistočne Evrope, uz učešće predsjednika parlamenata zemalja Višegradske grupe, gdje je, govoreći na temu „Stanje proširenja u regionu Jugoistočne Evrope“, poručio da evropski put Bosne i Hercegovine mora biti zasnovan na poštovanju ustavne strukture, ravnopravnosti i unutrašnjem dogovoru, bez nametanja rješenja spolja.
Govor predsjednika Stevandća objavljujemo u cjelini
„Obraćam vam se u ime Narodne skupštine Republike Srpske, jednog od dva ustavna entiteta unutar Bosne i Hercegovine, sa uvjerenjem da je današnja rasprava o proširenju Evropske unije istovremeno rasprava o principima na kojima Evropa počiva.
Želim da izrazim zahvalnost Mađarskoj i predsjedniku Laslu Keveru na gostoprimstvu, ali i da posebno istaknem dosljednu politiku premijera Viktora Orbana, koji je u više navrata jasno naglasio da je proširenje Evropske unije prema Jugoistočnoj Evropi pitanje strateške vizije, a ne kratkoročne političke taktike. Ta dosljednost u stavovima, bez obzira na pritiske i promjenjive političke okolnosti, pokazuje da se evropska politika može voditi principijelno i dugoročno.
Međutim, upravo u tome leži jedan od ključnih problema današnjeg procesa proširenja — evropska nedosljednost.
Danas se često govori o „zamoru od proširenja“. Ali možda je pravi problem nešto drugo — zamor od nedosljednosti.
S jedne strane, od zemalja kandidata se zahtijeva puna primjena evropskih standarda, vladavine prava i institucionalne transparentnosti. S druge strane, u pojedinim slučajevima se tolerišu ili čak podržavaju mehanizmi koji nisu u skladu sa tim istim principima.
Proces evropskih integracija nije sporno pitanje za Republiku Srpsku. Mi podržavamo evropski put Bosne i Hercegovine. Ali evropski put ne može biti put ustavne erozije, niti put političke centralizacije koja nije rezultat unutrašnjeg dogovora.
Evropska unija počiva na principu poštovanja nacionalnog identiteta i ustavnih struktura država članica. Ugovor o Evropskoj uniji, u svom članu 4, jasno predviđa da Unija poštuje nacionalni identitet država članica, uključujući njihove osnovne političke i ustavne strukture.
Ako se taj princip primjenjuje na države članice, onda mora biti poštovan i u procesu pristupanja. Zemlje se ne primaju u Evropsku uniju tako što im se ukidaju specifičnosti, već upravo sa svojim specifičnostima — ustavnim, kulturnim i institucionalnim.
Bosna i Hercegovina ima specifičnu ustavnu strukturu utemeljenu Dejtonskim mirovnim sporazumom. Republika Srpska je njen ustavni entitet sa jasno definisanim nadležnostima koje nisu predmet političkog eksperimenta, već međunarodno i pravno utvrđena činjenica.
Ipak, u praksi postoji institucija visokog predstavnika sa takozvanim „bonskim ovlašćenjima“, koja omogućava nametanje zakona i direktne intervencije u zakonodavni proces — ovlašćenja kakva ne postoje u institucionalnom okviru Evropske unije.
Postavlja se suštinsko pitanje: kako je moguće zahtijevati pune evropske standarde, a istovremeno održavati mehanizam koji odstupa od principa vladavine prava i demokratskog legitimiteta?
Ako Evropa insistira na vladavini prava, onda ona mora biti univerzalna. Ako govorimo o demokratiji, odluke moraju donositi izabrane institucije. Stabilnost Bosne i Hercegovine ne može se graditi na instrumentu bonskih ovlašćenja. Ona se može graditi isključivo na unutrašnjem dogovoru konstitutivnih naroda i entiteta.
Republika Srpska ostaje posvećena dijalogu. Mi ne odbijamo razgovore. Naprotiv, mi ih tražimo. Ali dijalog podrazumijeva ravnopravnost, a ravnopravnost znači da niko nema pravo da odlučuje u ime drugih.
Jugoistočna Evropa nije periferija Evrope. Ona je njen istorijski i geopolitički dio. Dugotrajna neizvjesnost u procesu proširenja slabi reformsku motivaciju i stvara prostor za nestabilnost.
Zemlje Višegradske grupe pokazale su da je moguće očuvati nacionalni identitet i ustavne specifičnosti, a istovremeno biti snažan i aktivan dio Evropske unije. To iskustvo je važno i za Bosnu i Hercegovinu.
U aktuelnim globalnim okolnostima, u kojima su brojna žarišta nestabilnosti van Evrope izrazito neizvjesna, primjetno je da su Sjedinjene Američke Države pokazale pragmatizam kada je riječ o očuvanju mira na evropskom prostoru. Takav pristup, usmjeren ka stabilnosti i izbjegavanju eskalacija, zaslužuje ozbiljnu pažnju.
Evropska unija je nastala kao odgovor na istorijske podjele i sukobe unutar Evrope. Zato njena politika mora počivati na razboritosti i pragmatizmu — na ekonomiji, energiji, tehnologiji i sigurnosti snabdijevanja — a ne na retorici koja produbljuje linije razdvajanja..
Male i srednje zemlje ne žele da postanu prostor geopolitičkih nadmetanja. Želimo stabilan kontinent, otvorene kanale komunikacije i politiku koja štiti mir kao najvišu vrijednost.
Evropska unija ne smije stvarati utisak podjele na zemlje „prvog“ i „drugog“ reda. Proces proširenja mora biti zasnovan na ravnopravnosti i poštovanju specifičnosti svake države, a ne na evropskom fanatizmu koji podstiče isključivost, produbljuje podjele i udaljava Uniju od njenih izvornih principa mira i dogovora.
U tom smislu, politika Mađarske i stavovi premijera Viktora Orbana danas predstavljaju glas pragmatizma u evropskoj raspravi. Mađarska je pokazala da je moguće biti snažan član Evropske unije, a istovremeno dosljedno štititi suverenitet, ekonomski razvoj i politiku mira. Ta vrsta političke stabilnosti i jasnoće važna je ne samo za Mađarsku, već i za cijeli region.
Mađarska je u više navrata pokazala razumijevanje za specifičnosti Jugoistočne Evrope i za složenu ustavnu strukturu Bosne i Hercegovine. Taj pristup zasnovan na uvažavanju zaslužuje iskreno poštovanje.
Zato želim da naglasim princip koji smatramo suštinskim za evropsku budućnost regiona:
O Republici Srpskoj i Bosni i Hercegovini mora se razgovarati sa nama, a ne o nama.
Bez uključivanja legitimno izabranih institucija nema trajnog rješenja.
Bez unutrašnjeg dogovora nema stabilnosti. Bez poštovanja ustavnih specifičnosti nema uspješne integracije.
Evropa se gradi na raznolikosti, a ne na uniformnosti.
Gradi se na principima, a ne na izuzecima.
Gradi se na dogovoru, a ne na nametanju.
I zato dozvolite da zaključim jasnom i nedvosmislenom porukom Evropskoj uniji:
Razgovarajte sa nama. Ne odlučujte o nama bez nas.
Hvala vam na pažnji.“ rekao je predsjednik Stevandić.
